Dr. Tomasz Kamusella - Orwell w Opolu

Dawno, dawno temu, kiedy uczęszczałem do drugiej klasy kozielskiego liceum, wraz z moim przyjacielem, Piotrkiem, słuchaliśmy antyreżymowej stacji Radio Wolna Europa. Nadawała z efowskiego Monachium, a była zagłuszana na polecenie komunistycznych władz w Warszawie. W roku 1984 radio to w formie odcinków prezentowało polskie tłumaczenie antyutopijnej powieści Erica Arthura Blaira (piszącego pod pseudonimem George Orwell) z roku 1948, zatytułowaną Rok 1984.

Dla mnie i Piotrka książka ta zdała się wiernym, choć przejaskrawionym, opisem rzeczywistości Peerelu, w którym się urodziliśmy i zostaliśmy wychowani. Z wypiekami na twarzy do głośnika radioodbiornika przystawiliśmy kasetowego Grundiga i nagrywaliśmy. Potem przez kalkę, w trzech egzemplarzach, przepisywaliśmy cenne słowa nadziergane na taśmę w kasetach. W ten sposób odkryliśmy zasadę samizdatu, z którym zetknęliśmy się dopiero dwa lata później, na studiach. Po dwóch – trzech odcinkach straciliśmy zapał, tak potrzebny samizdatowym wydawcom, i tylko słuchaliśmy.

W roku 1986 mój Fater pojechali na delegacja do Rajchu, coby zaopatrzyć w Siemenowskie łopatki rozlatujące się ze starości turbiny w na kraftwerku Elektrowania Blachownia. Posłali mego Fatra na Zachód, gdzie wciąż można było wybrać wolność, bo na kraftwerku pośród kadry kierowniczej jeno łon poradził godać po miemiecku – przeca aż do czwartej klas podstawówki chodził do miemieckiej szkoły w Michalkowitz, dzisiaj dzielnicy Siemianowic Śląskich. Inaczej pojechałby jaki członek Partii jedynej i słusznej. Fater wrócili curük do schlonskiego hajmatu, nale przemycili dla mnie z wrażego Zachodu parę książek SF w angielskich oryginałach, w tym i sławny 1984 by Orwell.

A u Orwella stało, że „wojna to pokój”, jak i na po komunistycznemu czerwonych banerach, które permanentnie wisiały po Polsce całej z popularnym sloganem: „Walczymy o pokój”. Brzmiał silnie i dobrze, zwłaszcza w czasach stanu wojennego oraz interwencji sowieckiej w Afganistanie. Główny bohater powieści Orwella, Winston Smith, zatrudniony w Ministerstwie Prawdy (czyli Kłamstwa, Propagandy, czy też w dzisiejszej nowomowie – Piaru) zajmował się przepisywaniem na nowo dokumentów archiwalnych, tak by dopasowywać obraz przeszłości do ideologicznych potrzeb dnia dzisiejszego, wyznaczanych przez Partię. Najwięcej czasu poświęcał na wymazywanie z archiwaliów i starych roczników gazet nazwisk prominentnych osób, które w międzyczasie za przestępstwo myślozbrodni, zostały ewaporowane.

Ministerstwo Prawdy w Opolu

Ktoś zapyta: „A co ta historia ma wspólnego z Opolem? Przecież komunizm upadł dwadzieścia late temu, i teraz żyjemy w demokratycznym i praworządnym kraju, w którym nie ma już sytuacji jak z Orwella.”

Czyżby? Wielu z mych studentów na Uniwersytecie Opolskim, którzy urodzili się zaraz przed upadkiem komunizmu, i otrzymali wykształcenie już w wolnej Polsce, jest przekonanych, że Opole to odwiecznie polskie miasto piastowskie. Jeśli w ogóle, to mają tylko mglistą świadomość, że przed 1945 rokiem to było niemieckie Oppeln, ale nawet w takim wypadku utrzymują, że większość przedwojennych mieszkańców mówiło po polsku. Jakoś nigdy ich nie zastanawiało, że po tych polskomówiących, czyli przedwojennych Polakach opolskich nie ma ni śladu we współczesnym Opolu, jako że dziadkowie, lubo pradziadkowie studentów najczęściej przyjechali do Oppeln na Opole zmienionego z Kresów zagarniętych przez Związek Sowiecki i Polski centralnej. W kuriozalnym przypadku, jeden ze studentów, pochodzący z Brzegu (czyli Brieg do roku 1945), utrzymywał, iż jego rodzina mieszkała tam z dziada pradziada i zawsze mówiła po polsku, bo przecież „wszyscy w Brzegu zawsze mówili po polsku”.

Jakież to Ministerstwo Prawdy zapomniało w głowach mych studentów, że po rok 1945 obszar dzisiejszego województwa opolskiego wchodził w skład Landu Prusy zawartego w granicach Niemiec? Tym ministerstwem jest system szkolnictwa, który dwie dekady po wyprowadzeniu z Sejmu i sal rządowych partyjnych sztandarów Peerelu, wciąż naucza mitów odwiecznej polskości na Piastowskich Ziemiach Odzyskanych, mitów wypracownych w dobie narodowego komunizmu. Od podstawówki po liceum nie można się dowiedzieć, że Ziemie Odzyskane, to deutsche Ostgebiete Niemcom zabrane, i że Kraków czy Warszawa też onegdaj były piastowskie, choć tam tej piastowskości jakoś teraz szczególnie się nie celebruje. Tysiące nauczycieli zatrudnionych przez Ministerstwo Prawdy na etatach Winstona Smitha właśnie w ten sposób przepisuje przeszłość, zgodnie z wytycznymi odwiecznej polskości, które wpaja się im w toku studiów uniwersyteckich.

Skuteczność działań Ministerstwa Prawdy jest tym większa im niedawniej zaszły wydarzenia niezgodne z obowiązującą wykładnią. Na przykład, w roku 1945 Związek Sowiecki przekazał powojennej Polsce większość okupowanych przez siebie niemieckich obszarów na wschód od linii Odry i Nysy Łużyckiej. W układzie poczdamskim z tego samego roku Alianci zachodni przystali na decyzję Kremla, jednak z zastrzeżeniem, że ziemie te przekazano pod tymczasową administrację administrację polską, do ostatecznego zatwierdzenia na ogólnoświatowej konferencji pokojowej. Do zorganizowania której nigdy nie doszło z powodu wybuchu zimnej wojny w roku 1948, kiedy to Stalin zarządził blokadę lądową Berlina Zachodniego.

Sprawa polskiej granicy zachodniej pozostawała otwarta aż do upadku komunizmu, gdy zakończono zimnowojenne zmagania. W traktacie 2 + 4, zawartym w 1990 roku między dwoma państwami niemieckimi oraz sojusznikami z czasów II wojny światowej, ostatecznie potwierdzono tymczasowe ustalenia układu poczdamskiego. Ponadto zobligowano Niemcy do zawarcia traktatu granicznego z Polską, ostatecznie i wiążąco w świetle prawa międzynarodowego potwierdzającego granicę na Odrze i Nysie. Traktat ten zawarto także w roku 1990, jednak Warszawa wymusiła na Kremlu pozostawienie na obszarze Polski oddziałów Armii Czerwonej aż do momentu ratyfikacji obydwu traktatów, jako gwarancji integralności terytorialnej Polski. Obydwie ratyfikacje uskuteczniono pod koniec roku 1992, dlatego wojska sowieckie opuściły Polskę dopiero w roku 1993.

O faktach tych się nie naucza, nie pisze, nie mówi. Opolskie Ministerstwo Prawdy tak skutecznie je zapomniało, że przypomnienie ich w Glosariuszu regionalnym Województwa Opolskiego w roku 2004 doprowadziło, na wniosek Urzędu Marszałkowskiego, do zniszczenia całego nakładu książki. Paradoksalnie prym w nagonce na autora, który śmiał wspominać o tych faktach ewaporowanych z podręczników i pamięci przez Ministerstwo Prawdy, wiódł Wicemarszałek Ryszard Galla, publicznie nawołujący do spalenia wszystkich egzemplarzy Glosariusza; i Uniwersytet Opolski, który oświadczył, że „teorie [autora Glosariusza] nie mają nic wspólnego z prowadzonymi na uniwersytecie badaniami i są nam całkowicie obce”.

Ktoś by pomyślał, że wicemarszałek sprawujący urząd z ramienia Mniejszości Niemieckiej winien znać fakty, a uniwersytet powinien być miejscem, gdzie się o nich dyskutuje, a informacje o tych faktach przekazuje studentom. Lecz wtedy przerwano by nić jedynej słusznej prawdy, a ci co porobili kariery na różnych szczeblach Ministerstwa Prawdy musieli by się pożegnać z eksponowanymi stanowiskami, lub chociaż z własnymi poglądami tak słusznymi, iż ważniejszymi od samych faktów.

Nic więc dziwnego, że ministerstwo prawdowy consensus musi wciąż trwać.

Na piastowskim rynku w piastowskim Opolu stoi piastowski ratusz. Jakże on o-polski. Jednak ratusz ten, będący deczko pomniejszoną kopią florenckiego Palazzo Vecchio, wzniesiono w roku 1864 w państwie Prusy, nad którym panowali wtedy Hohenzollernowie. Służył on miastu Oppeln, kiedy znajdowało się ono w państwowych granicach Prus, potem Cesarstwa Niemieckiego, a następnie Republiki Niemieckiej, od roku 1933 nieoficjalnie zwanej Trzecią Rzeszą (a oficjalnie znów Cesarstwem Niemieckim, i od roku 1943 – Cesarstwem Wielkoniemieckim). Piastom nigdy się nie śniło o tym ratuszu, nie mówiąc o jego wznoszeniu.

Lecz po roku 1945, już w polskim Opolu niemiecki, lub dokładniej – prusko-niemiecko-florencko-włosko-europejski – ratusz ten musiał stać się piastowskim, ergo polskim, zgodnie z zaleceniami Ministerstwa Prawdy. Wszystko co niemieckie i jakoś niepolskie zniknęło jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki wraz z powrotem Śląska Opolskiego do Macierzy. I to tak skutecznie, że zapomniano, iż Śląsk Opolski stanowił zachodnią i środkową część historycznego Górnego Śląska, a Oppeln pozostawało historyczną i administracyjną stolicą tego regionu aż do roku 1938. Dlatego, kiedy w roku 1994 powołano do życia uniwersytet w Opolu, padła propozycja by nazwać go Dolnośląskim Uniwersytetem Piastowskim. I to nie pomyłka w historyczno-geograficznym przypisaniu uczelni do Dolnego Śląska spowodowała odrzucenie tej nazwy, lecz analnie kojarzący się skrót DUP.

Powracając do ratusza – jako siedziba władz prastarego miasta piastowskiego, odwiecznie o-polskiego, stał się on jednym z głównych osi słusznej narodowo-komunistycznej symboliki wypracowanej przez Ministerstwo Prawdy. Po wkroczeniu polskiej administracji do Oppeln z marszu przemianowano miasto na Opole. Uczyniono to bez jakichkolwiek konsultacji społecznych, co było nie do pomyślenia nawet w totalitarnej Trzeciej Rzeszy. (Na przykład, w ramach akcji germanizacji zbyt słowiańsko brzmiących nazw miejscowych na Górnym Śląsku, rozpoczętej w roku 1933, mieszkańcy musieli przynajmniej formalnie wystąpić o taką zmianę i następnie ją zaaprobować.) Sam ratusz „oczyszczono” z druków i napisów niemiekojęzycznych, czyli „śladów niemieckości” lub „niemieckiej fasady”, jak mawiano w języku epoki. Ponadto do chwili obecnej na eksponowanych murach ratusza zawisło dziesięć tablic patriotyczno-symboliczno-upamiętniających. Trzy odsłonięto w okresie Peerelu, a dalsze siedem po upadku komunizmu. Z tych siedmiu trzy odsłonięto w latach dziewięćdziesiątych, a już cztery w pierwszej dekadzie XXI stulecia.

Powyższa statystyka wskazuje na intensyfikację uprawiania polityki historycznej. Termin ten ukuty na wzór niemieckiego Geschichtspolitik, jako żywo określa czym zajmuje się Ministerstwo Prawdy – bezustanną reinterpretacją, manipulacją, a nawet zmienianiem (czyli fałszowaniem) przeszłości w zgodzie z potrzebami dnia dzisiejszego. Przez czterdzieści cztery lata komunizmu na opolskim ratuszu zawisły trzy tablice, czyli jedna prawie co lat piętnaście (w tym aż dwie w roku 1967). W pierwszej postkomunistycznej dekadzie pojawiły się trzy nowe tablice, czyli jedna co trzy lata. Za to w okresie pierwszych ośmiu lat nowego wieku częstotliwość obwieszania ratusza tablicami zwiększyła się do jednej co dwa lata.

Tuż przed Świętami Bożego Narodzenia, w poniedziałek 15 grudnia 2008 roku nastąpił skok jakościowy w wykonywaniu o-polskiej polityki historycznej. Po cichu, bez niepotrzebnego niepokojenia mass mediów, jak i bez spytanie o zdanie Mieszkańców Miasta Opola, usunięto najstarszą z tablic, którą właśnie mieszkańcy ci ufundowali w roku 1955 „Dla upamiętnienia X rocznicy wyzwolenia miasta Opola z niewoli narodowej i społecznej przez Armię Radziecką i Wojsko Polskie”. A jeszcze całkiem niedawno, bo w styczniu 2005 roku Wojewoda Opolski, Elżbieta Rutkowska, przewodniczyła obchodom wyzwolenia Opola przez Armię Czerwoną.

Skąd teraz ta skryta zmiana wprowadzona bez żadnego poszanowania dla demokratycznych procedur? W świetle faktów nie można mówić o żadnym wyzwoleniu Opola w roku 1945. Wtedy na gruncie prawa międzynarodowego Oppeln znajdowało się w granicach Niemiec, tak więc, kiedy zostało zajęte przez Armię Czerwoną, to znalazło się pod sowiecką okupacją. Poza tym nie wyzwala się substancji architektonicznej tylko ludzi, ale jeśli chodzi o mieszkańców Oppeln, to w ogromnej większości, w ramach powojennych czystek etnicznych, wygnano ich jako Niemców na zachód od linii Odry i Nysy, za nielicznymi wyjątkami tych, których w upokorzającym procesie weryfikacji narodowej uznano za osoby polonizowalne. Następnie okupacyjna administracja sowiecka oddała Oppeln pod okupację polską, którą układ poczdamski formalnie przemianował na tymczasową administrację polską. W międzyczasie już polskie Opole zasiedlono polskimi wygnańcami z Kresów i osadnikami z Polski centralnej, którzy wraz z potomkami tworzą gros mieszkańców tego prastarego grodu piastowskiego.

Tak więc to na pewno nie ich wyzwoliła Armia Radziecka i Wojsko Polskie w styczniu 1945 roku, chciaż dziesięć lat później, to oni właśnie postanowili uczcić ten fakt, który nigdy nie miał miejsca. A teraz sama władza, nie wdając się w niepotrzebne dyskusje z mieszkańcami, zadecydowała za nich, i tablicę usunęła. A może miast usuwać i twierdzić wbrew pamięci i faktom, że czegoś nie było, chciaż ponad pół wieku tam wisiało, lepiej by zrobiono zapraszając mieszkańców do dyskusji, jak równy z równym. Wypracowano by wtedy jakiś consensus co robić z niechcianymi artefaktami historii. Na przykład miast tablicę usuwać, można by ją opatrzyć eksplikacyjną ko-tablicą wyjaśniającą kontekst jej powstania i funkcji ideologicznej. Przecież we Włoszech, na budynkach postawionych w okresie władztwa Mussoliniego ciągle spotyka się dumną datację kolejnych lat ery faszystowskiej, zapisywanych cyframi rzymskimi. W Niemczech by to nie przeszło, ale tam mają muzea narodowego socjalizmu, czemuż by więc nie można urządzić podobnego muzeum narodowego komunizmu w Opolu, gdzie gromadzono by artefakty, które stały się już niesłuszne, lub w inny sposób rażą uczucia i odczucia współczesnych Opolan?

A ministerstwo prawdowe, ukradkowe zmienianie pamięci o przeszłości stało się już pewnego rodzaju niechlubną normą w Opolu. Od roku 1994, praktycznie dzień w dzień, aż do 2007 roku dojeżdżałem do pracy w Opolu. Wtedy to dwa razy, tam i z powrotem, przechodziłem koło masywnej w biodrach, z ogromnymi, szpiczasto sterczącymi piersiami kobiety na byku, o rasowo-stereotypowo słowiańskich rysach. Na rozłożonych rękach faluje jej szata niczym skrzydła po erotycznemu niezbitej polskości, bezustannie zapładnianej przez męstwo i narodową upartość byka-Polaka, co nigdy nie przestał milczeć po polsku. (W oficjalnym opisie mówi się o bogini Nike na żubrze. Co komplikuje sprawę bo Nike jest bardziej grecka i europejska niż polska, a z drugiej strony, symbol żubra i żubrówki jest podobnie oraz równie często ideologicznie i komercyjnie wykorzystywany na Białorusi, jak i na Ukrainie.) Monument ten w topornej estetyce hersowo-zwalistych i mocarnych postaci, tak uwielbionych przez środkowo- i wschodnioeuropejskie totalitaryzmy XX stulecia, poświęcono „Bojownikom o polskość Śląska Opolskiego”.

Jednak kiedy monument odsłonięto w roku 1970, na XXV rocznicę zwycięstwa nad faszyzmem i powrotu Śląska Opolskiego do Macierzy, to napis brzmiał „Bojownikom o wolność Śląska Opolskiego”. Domyślnie, o wolność tą bojowano wysiedlając jedną trzecią mieszkańców regionu uznanych za Niemców do powojennych Niemczech. Dwie trzecie zatrzymano w obozach (w tym i w Łambinowicach) oraz pozbawiono ich gospodarstw i mieszkań. Zatrzymanych przeznaczono do odniemczenia i repolonizacji, jako potencjalnych Polaków. Z tymi co sztuka ta się nie powiodła, lub tych, którzy mieli zbyt ładne gospodarstwa, pozbywano się przez cały okres komunizmu zezwalając im na mniej lub bardziej przymusowe i legalne wyjazdy do Rajchu. Pociągało to za sobą łączenie rodzin, tragedie ludzkie i wyjazdy kolejnych krewnych. Jak już można było wyjechać, to w nagrodę za stracone zachody polskości, należało wyprzedać za grosze cały majątek, lub go porzucić, co się wiązało z jego chętnym przejęciem przez państwo.

Dlaczego i kiedy zmieniono napis na pomniku kobiety na byku? Trudno dociec, bo faktu tego nie odnotowały gazety ni opolski Urząd Miasta czy Urząd Wojewódzki. Lecz zmiana ta pewnikiem nastąpiła cicho i bez fanfarów (tak jak i w wypadku powyżej wspomnianej tablicy, którą właśnie usunięto z ratusza) gdzieś w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. W roku 1990, po pół wieku zaprzeczania, oficjalnie uznano istnienie mniejszości niemieckiej w Polsce. Ogromna większość jej członków mieszka w województwie opolskim. Ci, których po wojnie zatrzymano tutaj jako polonizowalnych, oraz ich zstępni, pod wpływem administracyjnie zaprowadzonego odniemczania i repolonizacji, w większości stali się przekonanymi Niemcami. Nawet mimo tego, że środkami pozaprawnymi wytępiono użycie i przekaz międzygeneracyjny języka niemieckiego wśród roczników co rozpoczęły naukę szkolną dopiero po roku 1945.

W tym kontekście napis „Bojownikom o wolność Śląska Opolskiego” można było odczytać jako hołd złożony miejscowym Niemcom co tyle wycierpieli za realnego komunizmu, kiedy ich przymusowo przerabiano na Polaków, a tych co nawet zaczęli się uważać za Polaków, poważano za krypto-Niemców, fałszywych, nieprawdziwych Polaków. Na pewno na taki pomnik zasłużyli, lecz opolskie Ministerstwo Prawdy chciało utrzymać przypisanie monumentu odwiecznie miejscowym i prapolskim mieszkańcom tego piastowskiego matecznika, którzy do niego przybyli po drugiej wojnie światowej. Zapewne stąd zmiana napisu na „Bojownikom o polskość Śląska Opolskiego”. Walka z niemiecką fasadą wciąż musi trwać, boć śląskoopolscy Niemcy to Volkswagendeutsche, czyli Polacy, którzy dla paru marek (a teraz euro) zapomnieli, że są Polakami. (Jakoś nikt nie wypomina milionom Polaków wyjechanych do Wielkiej Brytanii i Irlandii, że są wyrodnymi Landroverpolakami.)

Nie dziwi więc ogłuszająca cisza braku komentarzy i dyskusji towarzysząca tak wysoce zideologizowanym zmianom na symbolicznie eksponowanych miejscach publicznych w Opolu. Za to kontrastuje z nią rwetest co kilka lat wybuchających awantur o poprawność formalno-prawną i ideologiczną pomników poświęconych poległym z okolicznych wiosek i miasteczek, którzy stracili życie w czasie obydwu wojen światowych. Prasa opolska okrzyknęła je „wojnami pomnikowymi”, a w ideologiczne zmagania zaangażowały się czynniki centralne, na czele z Andrzejem Przewoźnikiem, Sekretarzem Generalnym Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Gdyby napisy na pomnikach były po polsku, a polegli obywatelami polskimi, mniemam, że nie byłoby najmniejszego problemu. A tak Rada ta, która z urzędu winna zajmować się opieką nad miejscami walk i męczeństwa oraz upamiętnianiem faktów, wydarzeń i postaci związanych z walką i męczeństwem; de facto dąży do polonizacji i likwidacji niemieckich pomników poświęconych poległym. Większość tych najczęściej niewielkich obelisków i tablic, które cudem przetrwały ekscesy komunistycznego odniemczania i repolonizacji ukryte po stodołach i zakopane w ziemi, stoi przy kościołach i na wiejskich cmentarzach. Daleko od centralnych przestrzeni publicznych, więc Rada przy pomocy Wojewody Opolskiego wytrwale tropi te pomniki i nieustaje w wytykaniu niesłusznych treści na nich pomieszczonych. Nic to, że pomniki te bliskie sercu przynajmniej jednej trzeciej mieszkańców Opolszczyzny.

Dlaczego więc Rada milczy i nie zauważa tak ewidentnych samowolek jak zmiana napisu na monumencie Kobiety na Byku, czy likwidację tablicy na opolskim ratuszu. Czyżby była jednym z wielu ramieni Ministerstwa Prawdy, działającym zgodnie z narodowo-po-słusznymi wytycznymi, podług których umacnianie etnicznej polskości jest cacy, a tolerowanie etnicznje niemieckości be? Czyżby dlatego nie reagowała na niszczenie i dewastację niemieckich nazw miejscowych na tablicach ustawionych przy tych górnośląskich miejscowościach, w których zaprowadzono dwujęzyczne użycie takowych nazw? Czy niemiecka i pruska tradycja tej ziemi musi zostać zapomniana? Czy nie można by jej skleić z polskością na bazie wspólnej europejskości?

Przecież Kobieta na Byku bez żadnego podpisu, to nie kto inny jeno zjawiskowo piękna Europa porywana przez Zeusa pod postacią byka. Uciekają od zgiełku świata i zawiści ludzkiej oddać się temu co najsłodsze – miłości. Nie w głowie im żadni bojownicy i męczeństwo, polactwo czy niemiectwo. Uciekają długim rękom Ministerstwa Prawdy, które jak to przewidział Orwell, w imię praw słuszniejszych planowało pozbawić ludzi rodziny, miłości cielesnej i orgazmu. Odczytuję ten opolski monument jako afirmację życia wbrew wszelkim totalitaryzmom i ideologiom. Ani one, ani język w słownikach i gramatykach uporządkowany nie powstrzymają zakochanych w sobie wzajemnie kobiety i mężczyzny przed dopełnieniem aktu miłości, z którego zdroju radość i spełnienie – przyszłe pokolenia ludzkości.

Oby w ich głowach nie namieszało Ministerstwo Prawdy.

Z dziewięciu tablic, które teraz pozostały na opolskim ratuszu, dwie odsłonięte w roku 1967 poświęcone są mniejszości polskiej, która zamieszkiwała Rejencję Oppeln przed rokiem 1945. Jedna upamiętnia czterdziestą rocznicę powstania Związku Spółdzielni Polskich w Niemczech, a druga aktorów teatru polskiego w Katowicach, którzy w roku 1929, po występie gościnnym na ratuszu w Oppeln zostali pobici. Ironiczne jak zmieniają się dzieje i tożsamość – gros potomków tych, których przed 1945 identyfikowano jako mniejszość polską to obecnie mniejszość niemiecka na Śląsku Opolskim. Jeszcze jedna tablica, odsłonięta już po roku 1989, zarysowuje, co cenne, pewien związek pomiędzy międzywojenną mniejszością polską a powojenną rzeczywistością polskiego Śląska Opolskiego. Poświęconno ją opolskiemu inspektoratowi Związku Walki Zbrojnej, czyli późniejszej Armii Krajowej, która stanowiła ramię zbrojne polskiego państwa podziemnego. Jednak po prawdzie, AK zaczęła realnie działać na Opolszczyźnie dopiero w roku 1945, kiedy wraz z Polakami wypędzonymi z Kresów, na teren Opolszczyzny przybyły znaczne ilości żołnierzy podziemnej AK.

Większość pozostałych tablic, wmurowanych po upadku komunizmu, upamiętnia wydarzenia związane z okresem przed rokiem 1945, które zachodziły hen daleko od Rejencji Oppeln i w żaden sposób nie dotyczyły jej ówczesnych mieszkańców. Między innymi są one poświęcone: Władysławowi Sikorskiemu, Premierowi Polskiego Rządu na Uchodźcwie, który pragnął odbudowy polskiej państwowości w granicach z 1939 roku (czyli bez niemieckiego Oppeln); oraz polskiemu pułkowi pancernemu „Skoropion”, co w ramach Armii Brytyjskiej uczestniczył w bitwie pod Monte Cassino, mając nadzieję na odtworzenie przedwojennej Polski. Kolejna tablica poświęcona orężowi polskiemu upamiętnia 10 Dywizję Sudecką. Nim stała się ona sudecką, uformowano ją pod koniec roku 1944 w Rzeszowie. Następnie ramię w ramię z czerwonoarmijcami uczestniczyła ona w walkach o Górny i Dolny Śląsk, czyli walnie przyczyniła się do zaprowadzenia polskiej władzy na tym obszarze deutsche Ostgebiete.

Dwie następne tablice pochylają się nad losem Polaków z Kresów. Jedna upamiętnia sowieckie deportacje Kresowiaków na Syberię z polskich terenów zagarniętych przez Związek Sowiecki w roku 1939. Druga wiąże ich losy ze Śląskiem Opolskim, przypominając w roku 2005 o sześćdziesiątej rocznicy wygnania ich z Kresów na Opolszczyznę.

Lecz najbardziej przemawia do mnie tablica z roku 2004, składająca hołd inwalidom wojennym. Niezależnie od narodowości, rasy, wyznania czy języka, chociaż nawiązanie do polskości tkwi w nazwie organizacji, która ufundowała ta tablicę – Związek Inwalidów Wojennych Rzeczypospolitej Polskiej. To właśnie ta tablica, pochylająca się nad losem zwykłego człowieka sponiewieranego przez wojny, najmniej dzieli a najwięcej łączy ze wszystkich tablic umieszczonych na fasadzie opolskiego ratusza. Łączy w pełnej zgodzie z Konstytucją RP z roku 1997, która definiuje Naród Polski jako ogół wszystkich obywateli RP.

Chciałoby się aby jednak była to tablica dwujęzyczna, polsko-niemiecka, a wartałoby dorzucić także trzecią wersję językową, po angielsku, aby włączyć opolskie historie w nurt narracji ogólnoeuropejskiej. Może takie otwarte i tolerancyjne podejście do wielokulturowej przeszłości stanie się nową, lepszą normą na opolskim podwórku, nareszcie wyzwoloną spod natarczywej kontroli Ministerstwa Prawdy?

A wciąż wiele pozostaje do zrobienia na polu upamiętniania cierpień, prześladowań i trudnych losów wszystkich mieszkańców województwa opolskiego. Nade wszystko, by nie dzielić językiem, postulowałbym aby w przyszłości na kommemoracyjnych tablicach umieszczano napisy co najmniej w dwóch językach regionu (polskim i niemieckim), a najlepiej także i po angielsku.

Po pierwsze, jak dotychczas, żadna z tablic nie upamiętnia losów tej części ludności, która do lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku stanowiła dwie trzecie mieszkańców Opolszczyzny, czyli obecnych Niemców i Ślązaków, których w Peerelu określano greckim mianem Autochtonów. To ich rodziny i krewnych do początku lat pięćdziesiątych wysiedlano do powojennych Niemiec. Tym co chcieli pozostać na ojcowiźnie, lub którym nie zezwolono na wyjazd zakazano mówić po niemiecku, karając za takie „przestępstwo językowe” nawet zsyłką do specjalnego obozu pracy w Gliwicach. Odbierano im wzorcowe gospodarstwa oraz co lepsze domostwa i mieszkania dla oficjeli bezpieki i administracji polskiej. Przez lata wielu przetrzymywano bez wyroku w obozach, gdzie katowano i głodzono niewinnych, w tym kobiety i dzieci. Następnie zmuszano kobiety, których mężowie znaleźli się na obszarze powojennych Niemiec, o występowanie o rozwód, utrudniano łączenie rodzin, korespondencję z krewnymi w Niemczech oraz wyjazdy do Niemiec. Tych, którzy pozostali traktowano jak obywateli drugiej kategorii, praktycznie uniemożliwiając im inna karierę zawodową niż na poziomie sprzątaczki, kucharki i wykwalifikowanego robotnika.

Żydów z niemieckiego Oppeln upamiętnia głaz na ulicy Barlickiego, nieopodal Instytutu Śląskiego, ustawiony na miejscu spalonej synagogi w sześćdziesiątą rocznicę Nocy Kryształowej z roku 1938. Co dobrym prognostykiem – napis na monumencie dano po polsku, niemiecku i hebrajsku. Czyli jak się chce to można. Jednak wciąż żaden monument nie upamiętnia Żydów z Rejencji Oppeln, którzy zginęli w Holocauście; ani polskich Żydów, którzy uciekając przed pogromami w Polsce centralnej przenieśli się na Dolny Śląsk i Opolszczyznę, skąd większość wyjechała, lub została wygnana z Polski po roku 1968.

A w ogóle nie pamięta się o Romach, których na równi z Żydami Niemcy eksterminowali w Holocauście. W powojennej Polsce, jak i gdzie indziej w bloku sowieckim, od lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku poczynając, przymusowo osiedlano ich w centrach starych miast, tym samym niszcząc ich tradycyjny sposób życia i skazując na los najniższej i najbardziej wykluczonej warstwy społecznej. Ani w komunizmie, ani w demokratycznej Polsce nie uważa się za słuszne wykonywać obowiązek szkolny wobec romskich dzieci czy też organizować szkolnictwo mniejszościowe w języku romskim. Od lat osiemdziesiątych nagminnie powtarzają się wystąpienia i pogromy Romów. Po roku 1989 ich wykluczenie jeszcze się pogłębiło, także o wymiar rasistowski – nikogo już nie dziwi, że na Romów mówi się „czarni”, a w szkołach próbuje się segregować ich dzieci do osobnych klas.

Czyż w zgodzie z duchem polskiej Konstytucji, demokracji oraz integracji europejskiej nie należałoby się również pochylić i zadumać nad losem i cierpieniami Niemców, Ślązaków, Romów i Żydów ze Śląska Opolskiego? Przecież region ten tak samo ich hajmatem, małą ojczyzną jak i etnicznych Polaków z Kresów i centralnej Polski oraz ich potomków. A wszyscy oni, niezależnie od języka, wiary, czy koloru skóry, to obywatele Polacy i Europejczycy. Dobrze o tym wiedzą młodzi, którzy dzięki tym liberalnym wartościom bez problemu przemieszczają się po obszarze całej Unii Europejskiej w poszukiwaniu pracy, spełnienia zawodowego i miłości. Dobrze aby wreszcie zauważyli to i włodarze z opolskiego ratusza, i w końcu zamknęli na cztery spusty Ministerstwo Prawdy, jedynej słusznej i o jakże pra-o-polskiej.

Uniwersytet Opolski&Trinity College Dublin Brighton Dyz. 2008

Nieodżałowanej pamięci mego Teścia, Antoniego Markowskiego (1935-2008), Kapitana żeglugi śródlądowej, pochodzącego spod radomskiej wioski Alojzów, który tak ukochał Górny Śląsk, że podczas wielokrotnych kursów barką po Renie nie tylko nauczył się niemieckiego, ale też stał się bardziej schlonzski niż wielu echte Schlonzoków, co nie tylko niy poradzom już godoć po swojemu, nale zapomniyli tyż szprechoć i po miemiecku.