Krzysztof Nowakowski - Akcja "Wisła"
Mija właśnie 65 rocznica rozwiązania przez "rząd lubelski" tzw. problemu ukraińskiego. Polscy komuniści, zaszczepieni pomysłami Stalina oraz ideami Polski dla Polaków głoszonymi przez przedwojenną endecję, doprowadzili do podpisania 9 września 1944 r. umowy z Ukraińską Socjalistyczną Republiką Radziecką o wymianie ludności.
Ponieważ po kilku miesiącach okazało się, że mimo rozwiniętej propagandy, akcja nie przynosi zamierzonych efektów i nie ma chętnych na dobrowolny wyjazd do Kraju Rad (Raju Krat), na przełomie lipca i sierpnia 1945 r. Biuro Polityczne PPR zadecydowało o złamaniu zasady dobrowolności zastrzeżonej umowami międzynarodowymi. Postanowiono z pomocą wojsk przesiedlić całkowicie ludność ukraińską do USRR. W tym celu, pod dowództwem gen. bryg. Jana Rotkiewicza utworzono z 8 i 9 Dywizji Piechoty oraz sił WOP, KBW, MO i MBP grupę operacyjną "Rzeszów". 3 września 1945 r. rozpoczęto przymusowe wysiedlenia, które przybrały zdecydowanie niehumanitarny charakter.
W składzie oddziałów pacyfikacyjnych znalazło się wielu Polaków pochodzących z terenów Wołynia i Małopolski Wschodniej.
Do więzienia w Rzeszowie trafił m.in. przemyski metropolita greko-katolicki abp Jozafat Kocyłowski, który mimo stosowanych nacisków nie ogłosił listu pasterskiego wzywającego wiernych i duchowieństwo do wyjazdu do ZSRR. W okresie od 15.10.1945 br. do 2.08.1946 r. wywieziono do USRR z Polski łącznie 482 tys. Ukrainców.
Głównym twórcą koncepcji przesiedlania ludności ukraińskiej w Polsce był szef Wydziału III Operacyjnego Sztabu Generalnego WP gen. bryg. Ostap Steca, Łemko rodem z Komańczy. Steca miął bardzo bogaty życiorys. W latach 1914-1917 był żołnierzem Legionu Ukraińskich Siczowych Strzelców, później Ukraińskiej Galicyjskiej Armii, a w roku 1920 został ochotnikiem Armii Czerwonej. Gen. Steca w roku 1932 ukonczyl Akademię Wojskową im. M. Frunza w Moskwie, od kwietnia 1944 był szefem sztabu 1 Dywizji Piechoty im. T. Kościuszko.
Z uwagi na fakt, że wyjazdy na Ukrainę Radziecką zostały zakończone w styczniu 1947 oddziały wojskowe na terenie Polski południowo-wschodniej otrzymały rozkaz dokonania spisów pozostałych rodzin ukraińskich i mieszanych.
28 marca 1947 r., w rejonie wsi Jabłonki w Bieszczadach pow. leski zginął w zasadzce Wiceminister Obrony Narodowej gen. broni Karol Swierczewski. Oficjalnie podano, że padł od kul "bandytów" z sotni "Chrynia" Ukraińskiej Powstańczej Armii. Obecnie wiadomo, że przyczyną śmierci był cios bagnetem zadany od tyłu. Czy stały za tym służby specjalne ZSRR czy polski lubelskiej - jeszcze oficjalnie nie wiadomo. Wiadomo natomiast, że w tym czasie przebywał w Sanoku zięć Swierczewskiego płk. Dimitrij Wożniesienski, główny radziecki doradca wojskowy w wojskowych organach bezpieczeństwa oraz z-ca szefa Głównego Zarządu Informacji WP oraz współorganizator Związku Patriotów Polskich w ZSRR gen, dyw. Aleksander Zawadzki.
Śmierć Swierczewskiego, tego "co kulom się nie kłaniał", stała się pretekstem do podjęcia 16 kwietnia 1947 przez Biuro Polityczne PPR decyzji o ostatecznym rozwiązaniu kwestii ukraińskiej w Polsce. Powołano grupę operacyjną "Wisła" złożoną z pięciu dywizji piechoty i 1 Dywizji KBW - łącznie 18 tyś. żołnierzy. Siły te miały od 23 kwietnia (w rzeczywistości od 28.4) przystąpić do wysiedlenia 325 wsi ukraińskich zamieszkałych przez ok. 140 tyś. ludzi oraz likwidacji 16 sotni UPA złożonych z ok. 1.500 partyzantów.
Generała Ostapa Stece w "działaniach anty ukraińskich" wsparli m.in. szef sztabu DOW VII w Lublinie płk. Nikodem Kudrewicz (urodzony w Kijowie, od r. 1921 w Armii Czerwonej), szef sztabu DOW V w Krakowie płk. Mikołaj Chyliński (urodzony w Fastowcu k. Kijowa, oficer Armii Czerwonej), ppłk. UBP Teodor Duda (sowiecki zrzutek, pełnomocnik PKWN ds. bezpieczeństwa, twórca i organizator systemu obozów pracy) szef WUBP Rzeszów Władysław Gomułka (urodzony w Krośnie działacz KPP i PPR) minister Ziem Odzyskanych a także ambasador ZSRR w Polsce Wiktor Lebiediew. Zastępca dowódcy ds. polityczno-wychodwaczych GO "Wisła" został płk. Bolesław Sidziński rodem ze Stanisławowa. Obszar działania GO "Wisła" podzielono na cztery obszary Lublin, Rzeszów, Sanok i Gorlice.
W okresie 19 maja - 23 lipca 1947 przez węzeł kolejowy Oświęcim przejechało 269 transportów z 77.052 osobami. Sam Oświęcim stal się punktem filtracyjnym, gdzie wybierano z transportów podejrzanych o współpracę z OUN-UPA, kierując ich bez wyroków do Centralnego Obozu Pracy "Jaworzno" lub do WUBP w Krakowie dla przeprowadzenia doraźnego śledztwa. Przez obóz w Jaworznie, w latach 1947-1949 przewinęło się ponad 3800 więźniów narodowości ukraińskich, w tym kilkunastu księży obrządku wschodniego (greko-katolicy i prawosławni). Wojskowe Sądy Rejonowe skazały 178 na karę śmierci, 58 na dożywotnie więzienie, 40 na piętnaście lat więzienia, a 39 osób poniżej piętnastu lat więzienia.
11 maja 1945 roku do Akcji “Wisła” przystąpiła specjalna grupa funkcjonariuszy UB w Krakowie. Pod pretekstem poszukiwania ukrytej broni oraz antypolskich ulotek, przeszukano pomieszczenia parafii greko-katolickiej przy ul. Wiślanej 11 oraz cerkiew pod wezwaniem Podniesienia Krzyża Św. i św. Norberta, aresztowano również ks. Proboszcza Stefana Hraba i znajdujące się z nim osoby (łącznie 18). W dniu 12 maja zorganizowano na ulicy Wiślanej kocioł w wyniku którego, w ciągu trzech kolejnych dni zatrzymano 22 osoby oraz dalszych 20 w mieszkaniach przy ulicy Kalwaryjskiej, Ujejskiego, Słowackiego i Bandurskiego.
Wśród tych, którym udało się zbiec z ubeckiej zasadzki byli księża: Stefan Dziubina i Mikolaj Denko oraz Maria Gontarska, żona “Orlana”. W wyniku Akcji “Wisła” została fizycznie zlikwidowana struktura organizacyjna wyznania greko-katolickiego w Polsce. Hierarchów cerkiewnych wydano organom bezpieczeństwa ZSRR. Na zesłanie trafił też krakowski proboszcz ks. S. Hrab skazany wyrokiem WSR w Warszawie na 15-cie lat więzienia.
Obecnie w zasobie archiwum IPN w Krakowie przechowywane są akta operacyjne MBP dot. Akcji “Wisła” w b. woj. krakowskim, listy pokwitowań osób z woj. rzeszowskiego przekazanych do COP “Jaworzno”, materiały dotyczące mniejszości narodowych, raporty o realizacji Akcji “Wisła” w woj. Krakowskim (1947-1952), akta dotyczące Łemków – ochotników Armii Czerwonej, także skorowidze nazwisk osób aresztowanych lub więzionych w COP “Jaworzno”, a wreszcie meldunki i inne dokumenty dot. UPA w pow. nowosądeckim (oddział UPA Michała Fedaka “Smyrnego” i operacyjne rozpracowania o kryptonimie “Spalenicy”). Są to wszystko akta jawne, które czekają na młode pokolenie naukowców i stanowią uzupełnienia dotychczas publikowanych źródeł historycznych z zasobów AP, Centralnego Archiwum Wojskowego i archiwum PZPR.
