Czy w Polsce były pogromy?

Von: prof. Jerzy Tomaszewski

25 grudnia 1881 roku w Warszawie tłum (m.in. czeladnicy) rozpoczął rabowanie i niszczenie sklepów, zwłaszcza żydowskich, początkowo przy bezczynności policji. 27 grudnia pogrom przerwało wojsko. Szkody materialne poniosło 2 tys. rodzin żydowskich i ponad 80 chrześcijańskich.
  1 maja 1892 roku w Łodzi rozpoczęły się manifestacje robotników, przeciw którym wystąpiło wojsko. Byli zabici i ranni Starcia trwały tydzień, pod koniec rozpoczęły się napady na sklepy i szynki żydowskie. 11 września 1892 r. w Częstochowie oraz w sierpniu 1904 roku w Ostrowcu Świętokrzyskim również wydarzyły się napaści na sklepy żydowskie. Pogromy w Białymstoku w czerwcu 1905 i sierpniu 1906 roku były przede wszystkim dziełem rosyjskich żołnierzy i kolejarzy.
  Rozpad administracji niemieckiej i austriackiej jesienią 1918 roku, a potem wojny toczone przez młode państwo polskie sprzyjały rabunkom o napadom nie tylko na Żydów. Pochopne oskarżenia o współpracę z wrogiem powodowały egzekucje (5 kwietnia 1919 roku komendant garnizonu w Pińsku kazał rozstrzelać bez sądu przeszło 30 Żydów, sąd wojenny w Płocku 19 sierpnia 1920 roku skazał na śmierć rabina). Tragiczny pogrom wybuchł natomiast we Lwowie 22 listopada 1918 roku pod wpływem plotek, że Żydzi wspierali Ukraińców, gdy polskie oddziały wyparły wojska ukraińskie. Zamordowano około 50 Żydów. 38 domów spłonęło, tłum rabował sklepy, warsztaty i mieszkania.
  Chłopska rebelia na Rzeszowszczyźnie na wiosnę 1919 roku miała podłoże społeczne i skierowana była przeciw folwarkom, Żydom (zwłaszcza handlarzom) i administracji, uznanym za wyzyskiwaczy. Wojsko przywróciło po kilku dniach spokój, było niewiele ofiar śmiertelnych (także wśród napastników) i duże straty materialne. Stabilizacja państwa polskiego spowodowała, że w następnych latach pogromów nie było.
  Inny charakter miały zajścia w drugiej połowie lat trzydziestych, gdy narodowa demokracja posługiwała się antysemityzmem w walce z rządem; sprzyjał temu kryzys gospodarczy. Nacjonaliści propagowali bojkotowanie Żydów. W tej atmosferze spory na targach niektórych miasteczek (prowokowane nieraz przez bojówki) prowadziły do napaści tłumu na sklepy, warsztaty, rzadziej mieszkania Żydów. Zdarzały się prowokacyjne plotki, np. jakoby Żyd rzucił kamieniem w procesję; Busko w maju 1937.
  Nasilenie napaści przypadło na lata 1935-1937. Większe zajścia (określane też jako pogromy) były w Sokołach (25 sierpnia 1935), Odrzywole (20 i 27 listopada 1935), Rawie Mazowieckiej (28 listopada 1935), Czyżewie (15 grudnia 1935 i 7stycznia 1937), Myślenicach (napaść bojówki Stronnictwa Narodowego 23 czerwca 1936), Długosiodle (15 sierpnia 1936), Zambrowie (27 października 1936) i Śniadowej (29 października 1936).
  W tragicznych zajściach w Odrzywole (29 listopada 1935) od kul zginęło 18 chłopów; może dlatego akcje policyjne w obronie Żydów były później mniej stanowcze. Kilka razy podburzenie tłumu umożliwił wypadek, gdy Żyd zabił Polaka. Zdarzyło się tak w Grodnie (zabójstwo 4 czerwca 1935; pogrom 7 czerwca; dwóch Żydów zmarło; byli ranni), Przytyku (9 marca 1936; dwóch Żydów zabitych, wielu rannych), Mińsku Mazowieckim (1-4 czerwca 1936; jeden Żyd zmarł, kilkudziesięciu raniono lub pobito; 10 domów, w tym 8 żydowskich spłonęło), Brześciu nad Bugiem (13 maja 1937; ranni i pobici), Częstochowie (19 czerwca 1937; ranni i pobici), a także w Bielsku-Białej (17 listopada 1937; ranni i pobici) Odrębnym, opisanym gdzie indziej wydarzeniem był pogrom kielecki z lipca 1946 r.